Mutlu Beyin

Sürüngen beyni, Kortizol (Biyoloji + Psikiyatri + Nöroloji + Bilinçaltı)

  1. Doğa sıfırdan başlamak yerine eski parçaları uyumlu hale getirir. Metabolik denge ve olası tehlikelere hazırlıklı olmak gibi durumlar için hala sürüngen beynini kullanıyoruz. Memeliler buna sosyal hayatı mümkün kılan bir katman daha ekledi. Bu katman geçmişteki, şimdiki ve gelecekteki döngüler arasında bağlantı kurar. Sürüngen beyniniz daha yüksek katmanlar ve bedeniniz arasındadır. Bu yüzden sosyal hayatta vücudunuzu tehdit altında hissetmeniz şaşırtıcı değildir.
  2. Kortizol vücudunuzun acil urum alarm sistemdir. Kortikoid hormonu sürüngenler, amipler, balıklar ve hatta kurtçuklar tarafından yaşamsal tehlikelerle karşılaştıklarında üretilir. İnsanda ”acı” denen hissi uyandırır. Acı sizi uyarır. Kötü hissedersiniz çünkü bu işe yarar – dikkatinizi onu durdurmaya verirsiniz. Beyniniz acıdan kaçınmak için deneyiminizin ayrıntılarını kaydeder, böylece gelecekte neyi aramanız gerektiğini bilirsiniz. Geçmişte acıyla ilişkilendirdiğiniz şeyler gördüğünüzde kortizon salgılanmaya başlar, böylece gelecekteki acıdan kaçınacak zamanınız olur. Büyük bir beyin için çok fazla bağlantı oluşturulabilir, bu da çokça acı olasılığını öngörebilmek demektir.
  3. Kortizol salgılandığında oluşan hisse ”korku” kriz. Fakat kortizon yavaşça yükseliyorsa ”endişe” ya da ”stres” deriz. Bu kötü hisler size hızlı davranmazsanız acının geleceğini söyler.
  4. Beynimiz her hayal kırıklığını tehdit olarak algılar ve bu karşılığın bir değeri vardır. Sizi zamanında uyararak ilerideki başarısızlıkları ve hayal kırıklıklarını engeller. Mesela su bulmak için kilometrelerce yürüyüp yanlış yolu takip ettiğinizi fark ettiğinizde, o kötü his sizi yanlış yolda daha fazla yürümekten alıkoyar.
  5. Acıdan hemen ince deneyimlediğiniz duygusal girdiler hayatta kalma açısından gerekli bilgilerdir. Tehlike daha gerçekleşmeden sizi koruyabilir. Beyin bilinçli bir çaba göstermeden çok fazla bilgi depolar, çünkü duygusal girdiler yok olmadan önce bir süre elektriksel olarak aktif kalırlar. Bu ”geçici bellek” acıya sebep olan olayları içeren devreler kurar. Böylece mantıklı bir analiz yapmış olmasanız da olası tehlikeleri tespit edebilirsiniz.
  6. Bir kız bazı arkadaşlarının öldüğü bir araba kazası geçirmişti. Komadan kazayı hatırlamadan uyan ve kahkaha sesinde panik ataklar geçirmeye başladı. Terapisti ona çarpma anında arabanın arkasında güldüğünü ve eğlendiğini hatırlamasına yardımcı oldu. Sürüngen beyni kazanın acısını o an duyduğu kahkahayla birleştirmişti. Tabi ki korteksi kahkahanın kazaya neden olmadığını biliyordu. Fakat büyük acılar korteks tarafından filtrelenip şekillendirilmeden önce büyük kortizon devrleri kurar. Kahkaha uyduğunda kortizon devreleri acıdan acilen kaçmasını söylenen bir şeyler yapmasını söylüyor ama kız ne yapacağını bilmiyor.
  7. Bir kartal tarafından takip edilen bir kertenkele düşünün. Pençelerin esi kertenkelede kortizolü tetikler ve bir anda tüm nöronlar aktif hale gelir. Elektrik hareketinin sürdüğü birkaç dakika boyunca acıyla ilişkilendirilen bütün devreler çalışır. Bu ilk uyarı sistemi çaba harcamaksızın devreye girer. Kartaarın kokusu ya da gölgesi artık kertenkelenin korizolüyle bağlantılıdır. Kendini kurtarır ve hayatta kalırsa, artık yeni ve çok etkin bir evresi daha olur. Ayrıca kortizon sürüngenin tam olarak ölümün ve hatta kartalın ne oluğunu ”bilmesine” gerek olmadan ondan kaçınmasını sağlar.
  8. Acı bizim uyarı tabelalarımızı oluşturur. Büyük bi acı söz konusu olduğunda fobi ya da travma sonrası stres adı verilen büyük uyarı devreleri oluştururuz. Daha ufak acılar daha küçük uyarı devreleri oluşturur ve bunların pek farkında olmayız. Bazen her zaman mantıklı olmayan ama bizi uyaran duygularla dolarız. Kötü tahminler yapan devreleri silip kurtulabilsek iyi olabilirdi. Fakat bunu yapamayışımızın yaşamsal bir sebebi var. Atalarımızın zehirli böğürtlen yiyen birinin ölüşünü izlediğini düşünün. Kortizol salgılanır ve o böğürtlen sonsuza dek hatırlanır. Yıllar sonra çok acıktığında bile o böğürtleni reddede.r Kortizon devreleri hep görev başındadır ve atalarımız bu yüzden hayatta kalmıştır.
Abdullah Reha Nazlı

Abdullah Reha Nazlı

Mühendis, girişimci, tasarımcı, yazar.